Без рубрики
«Қазақстанда қабылданған конституциялық заң сайлау процесін маслихаттарға, жергілікті атқарушы органдарға басқаруға барынша қолайлы етіп отыр. Мәслихат депутаттарын таңдауда пропорционалды үлгіге сай өткізу аймақтардың саяси дамуына және болашақта конституциялық дефолт үдерісіне, үлкен тәуекелге әкеліп соғуы әбден мүмкін», – деп CABAR.asia аналитикалық порталына арнайы жазған мақаласында сарапшы-конституционалист Мереке Габдуалиев айрықша атап көрсетті.
Русский English
Мақалаға қысқаша шолу:
- Қазақстанда орталықтандырылған унитарлы мемлекет құрылды. Демек, әкім сайланған кезде оның үстінен бас қаладан бақылау жасалады деген сөз;
- Ауыл әкімдерін сайлау туралы норма «көлеңкеде» қалды;
- Партиялық мәслихатқа өту заңға қайшы;
- Мәслихат депутаттарын сайлау тәртібі әкімдерге барынша тәуелді болады;
- Қазақстандағы саяси партиялардың барлығы мемлекеттік аппараттың қосымша бөліктері.
2018 жылдың 29 маусымында Қазақстан парламентінің төменгі талатасы конституциялық заң қабылдады. Онда қолданыстағы нақты күші бар заңдарға «Сайлау жөнінде» толықтырулар енгізілді. Аталмыш заң мәслихаттардың жергілікті атқарушы органдарға депутаттарды сайлаудың пропорциональды үлгісін белгіледі.
Бұл заң қабылданғанға дейін партиялық тізім бойынша Мәжіліс депутаттығына парламенттің төменгі палатасынан лауазымды тұлға таңдалынатын. Мәслихат депутаттарын сайлау мажоритарлық жүйеде өтетін. Яғни, бұрын сайланатын мәслихаттықтар өз-өздерін кандидаттыққа ұсынатын. Оған түрлі қоғамдық ұйымдар мен саяси партиялардың өкілдері қатысатын.
Орталықтандырылған билік жүйесінің күшеюі
Қазақстанда конституциялық негізде жергілікті басқару деңгейі мемлекеттік жергілікті басқару және өзін-өзі басқарудан тұрады. Мемлекеттік жергілікті басқару ісі – өкілетті органдар мен мәслихат және жергілікті атқарушы органдар, сонымен қатар, әкімдер басқаратын әкімшіліктер арқылы жүзеге асады.
Әкімшілік-аумақтық бірлік бойынша әкімдер тағайындалады немесе сайланады, тиісінше заңға сәйкес лауазымдық қызметтен босатылады. Президент құқық бойынша әкімдерді лауазымынан босатуға құқылы. Қазақстанда орталықтандырылған унитарлы мемлекет құрылды. Бұл дегеніңіз тағайындау, немесе әкім сайланған кезде оның үстінен міндетті түрде жоғарыдан немесе Президент әкімшілігінен бақылау жасалады (облыстық деңгейдегі әкім тағайындалса), немесе жоғары ( әкімшілік-аумақтық бірліктен жоғары).
Ескерте кеткен жөн, қазіргі жергілікті өкілетті органдар, маслихаттықтар аймақ тұрғындарының тікелей сайлауы бойынша құрылған, сайланған. 2018 жылдың 28 қазанында мәслихат депутаттарын сайлау шарасы өтті. Оған қоса, бұл жолы да одан бұрынғы сайлау үлгісі бойынша жүргізілді. Мәслихат депутаттарының құзіреттілік уақыты өткеннен кейін сайлау процесі электронды түрде, жаңа үлгіде өтетін болады.
Дей тұрғанмен, мәслихат депутаттарын сайлаудағы қолданыстағы жүйе кей кездері өз нәтижесін көрсетті. Кейбір аймақтарда бірнеше тәуелсіз кандитаттар жергілікті өкілетті органдарға сайлана алды.
Ауыл әкімдерін төтесінен сайлау болмайды
Ауыл әкімдерін сайлау жөніндегі Қазақстандағы заң жобасы қоғамдық сарапшылар тарапынан үлкен сыни көзқарасты туындатты. Заңдық күші бар актілердің әуелгі аяқ алысы ауыл әкімдерін және мәслихат депутаттарын тағайындауда пропорционалды сайлау үлгісінде өткізу жайында қаралған болатын.
Бүгінгі таңда Қазақстандағы ауылдық округтердегі әкімдерді ауыл және қала әкімдерін сайлау тұрғындардың қатысуымен, бірақ, тура жолмен емес, аудандық мәслихат депутаттарының мақұлдауымен сайланады. (Оның ішінде, Алматы мен Астана қалаларынан басқалары). Заң жобасының инициаторлары олардың саяси партиялармен тығыз байланыстылығынан аттап өтіп, ауыл әкімдерін сайлаудың тура үлгісіне көшуге тырысты. Дегенмен, бұл бастама заң жобасының және жоба заңнамасының құрылымын әзірлеуде жіберілген қателіктердің әсерінен жасалды.
Конституциялық заңнама негізінде саяси партияларға ауылдық әкімдерді сайлауда ұсыныс жасауға құқық берілді. Егер талқыланған мәселеден барлық саяси аспектілерді алып тастайтын болсақ, онда заң жобасы құқықтық жағынан іске асып және мемлекеттік бағдарламаға енетін еді.
«Қазақстан Республикасының жергілікті өзін-өзі басқару тұжырымдамасы» мемлекеттік бағдарламасы бойынша «ауыл-аймақтарға, огругтерге, аудандарға тиісті мәслихатқа үміткерлерді қарау, іріктеу, енгізу аудан әкімдерінің (қала) қадағалауымен альтернативті негізде жүзеге аспақ».
Қазақстанда парламентаризмді дамыту қоры белгілі сарапшылардың қорытындыларын Парламент Сенатына қарауға жібереді. Парламенттің жоғарғы палатасы заң жобасының бұл бөлігін мақұлдамады. Алайда, ауыл әкімдерін сайлау жөніндегі жанама үлгі «қолданыстағы сайлау тәртібін сақтау орнықтылығын» қалдыруды Сенат қарауына қалдырды.
Конституцияға қарама-қайшылық
Парламент қабылдаған конституциялық заңда мәслихат депутаттарын жанама түрде сайлау үлгісіне өту жайлы заңы Қазақстан Республикасының конституциясына қарама-қайшы.
ҚР-ның Конституциясының 86-бабының 3 тармағына сәйкес «мәслихат депутаттығына Қазақстан Республикасының 20 жасқа толған азаматы немесе азаматшасы сайлана алады делінген. Демек, республика азаматы тек бір ғана мәслихат депутаты бола алмақ».
Конституцияда депутаттыққа үміткер саяси партия қатарында болып, сол партиямен бірге дамуы керек деп көрсетілмеген.
Мысалға, конституцияның 51-бап, 5 тармағына сәйкес, парламент депутаттарын сайлау «Қазақстан Республикасының Парламентіне депутаттарды таңдау конституциялық заңмен шешіледі» деп тікелей бекітілген. Бұл шешім 2007 жылы Мәжіліс депутаттарынпропорционалды түрдесайлау жүйесіне өтуге мүмкіндік берді.
2017 жылы тіпті, конституцияның 41-бабына президент сайлауына қатысты да талапқа сай толықтырулар мен өзгертулер енгізілген болатын.
«Қазақстан Республикасының президенті туғанынан республика азаматы, жасы 40 жастан кем емес, қазақ тілінде еркін сөйлейтін, Қазақстанда соңғы 10 жылдан бері тұратын, жоғары білімі бар тұлға болуы керек. Конституциялық заңға сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті оған толықтырулар енгізе алады» (ҚР-ның Конституциясы 41-бап, 2 тармағы).
Егер, заң шығарушы тарап конституцияның 86-бап, 6 тармағына сәйкес мәслихат депутаттарын белгілеу жөнінде келісімге келіп, талапқа сай қосымша өзгертулер енгізуге болады деп есептесе, онда қателеседі. «Мәслихаттардың құзыреті, оларды ұйымдастыру тәртібі мен қызметін, олардың депутаттарының құқықтық жағдайы заңмен белгіленеді» деп ҚР-сы Конституциясының 86-бап, 6 тармағында белгіленген.
Қазақстан конституциясының 86-бап, 6 тармағында мәслихат депутаттарына үміткерлеріне сәйкес конституцияның сілтемесіне бағыттап мүмкіндігінше қосымша талаптар енгізе алатындығы жөнінде ештеңе қарастырылмаған.
Конституцияға сәйкес субъектілер қарастырып, конституциялық Кеңес қарауына берілмеген заң жобасына рұқсат беру – Конституциялық Кеңестің құзырына кіреді.
Әкім сайлауына тәуелділік
Заң жобасын жасаушылар мәслихаттықтардың «партиялық» негізге өтуін «дамыған елдердің тәжірибесіне сүйене отырып жасауға тырысқан». Дегенмен де, шет елдерде жергілікті өкілетті органдарда пропорционалды сайлау жүйесінде өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалға, Францияда аймақтық кеңестер пропорционалды жүйеде құрылады. Коммуналық жүйеде мажоритарлы немесе аралас сайлау жүйесі жүргізіледі.
Ал, Дания мемлекетінде пропорционалды бөлу муниципалдық жиналыстарда анықталады. Нидерландияда муниципалдық кеңестер тиісті аймақ тұрғындарының пропорционалды негізде құрылған өкілдіктер негізінде сайланады.
Бұл елдердің барлығы демократиялық партиялық және саяси мәдениеті жоғары мемлекеттік дәрежедегі елдер қатарына жатады. Естеріңізде болса, бірнеше жыл бұрын Францияда экс-президент Саркозидің ұлы әкесі сайланған аумақта мэр ретінде сайлауға түспек болған кезде азаматтар тарапынан үлкен қарсылыққа ұшыраған болатын. Француздықтар кіші Саркозиге әкесінің саяси капиталын пайдалануға мүмкіндік бермеген еді. Егер оған жол беретін болсақ, мэр лауазымына үміткер басқа кандидаттарға жасалынған әділетсіздік болады деп санаған. Ал, бізде Қазақстанда қай жағынан алып қарасаң да әкім уақытша қызметкер.
Қазақстанда қабылданған конституциялық заң жергілікті өкілетті органдарға мәслихаттықтарды басқаруда барынша қолайлы етіп жасалынып отыр. Бұл өзгертулер әкімдер мен жергілікті ішкі саясатты басқаруда жеңілдік туғызады, оған қоса, елді демократиядан тысқары етеді.
Пассивті сайлау құқығының жүзеге асуы азаматтардың саяси бағдарына байланысты. (Егер тұлға саяси партия құрамында болмаса, онда ол таңдалған конституциялық құқығынан айырылып, лауазымға сәйкес сайланудан шеттетіледі).
Мәслихат депутаттарын сайлаудың партиялық негізге көшуі – партиялық демократияның жергілікті деңгейде тиімді басқару жүйесінің дамымауына әкеп соғады. Қазіргі таңда идиологиялық конституциялық принципіндегі өмірде және саяси саналуандық, көппартиялық Қазақстанның конституциялық-құқықтық дамуының өзекті мәселесі болып тұр.
Қазақстан Республикасында төменнен жоғары қарай көтеріле құрылған саяси партиялар бар. Олар бастама білдіруде мемлекет бақылауында. Нақты тұлғалары және алға қойған мақсаты, елдегі тұрғындарға қарағанда, керісінше, батыстық инвесторларға көрсететін «саяси көптүрлілігі» пікірі басым.
Бүгінгі таңда Қазақстанда шамамен 6 саяси партия тіркелген. Олардың ішінде: «Нұр Отанда» (орташа есеппен 1млн. мүше), Қазақстанның Демократиялық партиясы «Ақ Жолда (шамамен 260 мың мүше), Қазақстанның Коммунистік Халықтық «Ауыл» партиясында (шамамен 200 мың мүше), «Халықтық-демократиялық патриоттық партия «Ауыл»-дада (шамамен 200 мың мүше). Ал, «Бірлік» саяси партиясында (шамамен 100 мүше), «Азат» демократиялық партиясында,«Жалпыхалықтық әлеуметтік-демократиялық партияда» (шамамен 150 мың мүше) бар. Бір жағынан бұл партиялардағы мүшелердің саны тек шартты түрде ғана. Шын мәнінде, бұл деректерді партиялардың өзі де, ешкім де нақтыламаған, тексермеген. Оның үстіне, билік партиялары үшін оларға мүше болу, бюракратиялық айлақта болғаннан гөрі міндетті түрде бірқалыпты, шынайы ықыласпен партия институты арқылы азаматтардың өмірін жақсартуға атсалысқан тиімді.
Бүгінгі таңда республикалық деңгейде орталықтандырылған партиялар парламенттік және заң шығарушы рәсімдеріне қатыса алады. Егер жай сөзбен айтатын болсақ, жергілікті деңгейде ауылдық жерде тұратын тұрғындар үшін көпірдің қай тұстан салынғаны, түсінің қандай екендігі маңызды емес. Қай партия ауылға су жүргізеді, медициналық көмек қай бағытта келеді, мұның бәріне бейжай қарайтыны анық. Маңыздысы – жергілікті күрделі мәселелердің түйткілі сол қалпында қалмас үшін, саяси-құқықтық жағынан шешсе болды.
Шынтуайтына келгенде, жергілікті органдардың өкілдіктерін тағайындауда сайланған жергілікті депутаттарды аймақтық жұмыстармен айналысуға бағыттау керек. Мұндай функцияларға жергілікті басқаруда тазалық жұмыстары, көшелердегі қоқыс қалдықтарын жинау, көркейту-көгалдандыру, су жүргізу т.б. жатады. «Нұр-Отандық» немесе «ақжолдық», «коммунистік» тұлға болып, саяси сипатқа ие болмағаны жөн.
Қорытынды:
- Жергілікті деңгейдегі мәслихат депутаттарын және мәжілісмендерді сайлауда орталықтандырылған партиялық үлгісін таңдау – республикалық негізде оңтайлы және Қазақстанның барынша саяси транзиттік ілгерілеуін бақылауға мүмкіндік болып табылады. Мәслихат депутаттарын пропорционалды сайлау жүйесінде тағайындау туралы реформаға көшуде «Қауіпсіздік жөніндегі Кеңес» және елдің әкімшілік- аумақтық бөлінуі хақындағы қабылданған заңдарға мұқият назар салған жөн.
- Жергілікті саяси элита саяси процесстің орталық билікке өтуі жоспарына өз ықпалын тигізуі мүмкін. Айтпақшы, осы жағдайға байланысты Оңтүстік Қазақстан облысында республикалық маңызы бар Шымкент қаласынан Түркістан облысы бөлініп шықты емес пе?! Бұл реформа – қызмет саласының ықпалымен Үлкен Оңтүстіктің бөлінуіне әсер етті. Жақын аралықтағы 2-3 жыл көлемінде «транзиттік период» деп аталатын кезеңде заң жобасы сақталатыны байқалады. Алайда, бұл дұрыс шешім болмай тұр. «Сақтандырғыштар» бұл орайда да, бұрыс пәрмен бермек. Бұл маңызды жайт партиялық-саяси жүйенің болуы саяси оппозициялық жүйенің құрамдас бөлігі;
- Шындығында «оппозиция» сөзі жағымсыз әсер бермейді. Ал, «оппозиционерлер» – халық жауы емес. Бұрынғы Кеңес Одағы құрамында болған көптеген елдерде оппозияциялық партиялар қоғамға жағымсыз қырынан көрсетіліп келді. Оларға көзқарас дұрыс болмады. Мұндай партиялардың көшбасшыларына қылмыстық іс қозғалып, салықтық санкциялар салынып, мемлекеттік аппарат тарапынан жоспарланбаған құйтырқы әрекеттер қосыла бастайды. Бір жағынан, оппозияциялық бағытты бетке алған белсенді азаматтар және тәуелсіз пікірдегі тұлғалар ел қауіпсіздігін қамтамасыз етуде басты маңызды рөл ойнайды. Дәл осындай азаматтар арқылы сындарлы диалог, сын, азаматтық бақылау бюджет пен билік қызметтерді көрсетеді. Міне, осындай адамдардың арқасында жемқорлық тыйылып, шенеуніктер тарапынан жасалатын қиянаттар азайып, бюджет қаржысы тиімді игеріледі.
- Нақты оппозиция конституциялық кеңістіктен шығарылған кезде, онда халық қарсылық білдіріп, диссиденттік заңсыз пікір білдіруге тәсіліне көшеді. Мәслихат депутаттарын таңдауда пропорционалды үлгіге сай өткізу аймақтардың саяси дамуына және болашақта конституциялық дефолт үдерісіне, үлкен тәуекелге әкеліп соғуы әбден мүмкін. «Кезекші» мәслихат депутаттары өткен жылдардағыдай жер мәселесінде болған митингтер кезіндегідей форс-мажорлық жағдайларда болуы ықтимал халық толқуын ұстап тұра алмайды.
Материал «GivingVoice, DrivingChange — from the Borderland to the Steppes Project», жобасының аясында Норвегияның Сыртқы істер Министрлігінің қаржылай қолдауымен дайындалды. Мақаладағы пікірлер редакцияның және донор көзқарасын білдірмейді.
Тӯли панҷ сол аст, ки дар канисаи ҷамъияти яҳудиёни Тоҷикистон дар Душанбе маросими ибодат дар рӯзҳои шанбе баргузор намешавад. (далее…)
«Адам укуктарынын жалпы декларациясынын 70 жылдык мааракесине чейин 70 күн» деген аталыштагы маалымат компаниясынын алкагында БУУнун Борбордук Азиядагы Адам укуктары боюнча Жогорку коммисариатынын башкармалыгы Согушту жана тынчтыкты чагылдыруу институтунун Борбордук Азиядагы өкүлчүлүгү менен биргеликте
Қуйи ўртача даромадли иқтисодга эга бўлган Ўзбекистонда[1], сўнгги 10 йил давомида аҳоли орасида ногиронлиги бор деб топилган шахслар улуши 2-3%ни ташкил этиб келмоқда. Нима учун ногиронликнинг халқаро ва миллий тарқалишида шундай катта тафовут мавжуд? Қандай омиллар Ўзбекистонда ногиронлик кўрсаткичларини ҳисоблашга таъсир кўрсатади ва Ўзбекистонда ногиронлик тўғрисидаги статистик маълумотларни қай йўсинда йиғиш мақсадга мувофиқ? – эксперт Дилмурод Юсупов CABAR.asia учун махсус ёзган мақоласида шу ва бошқа саволларга жавоб беради.
Дилмурод Юсупов — CABAR.asia Аналитик мактаби иштирокчиси
БМТнинг 2030 йилгача барқарор тараққиёт бўйича кун тартиби ҳеч кимни ижтимоий-иқтисодий ривожланиш жараёнларидан ортда қолдирмасликни кўзда тутади (инглиз тилида “leave no one behind”). Айниқса, мазкур жараёнлар ривожида ижтимоий ҳимояга муҳтож ногиронлиги бор инсонларга бўлган эътибор жуда муҳим. Бутунжаҳон ногиронлик ҳисоботига кўра ногиронликнинг қайсидир шаклига эга бўлган инсонлар сони 1 миллиарддан зиёдроқ ёки дунё аҳолисининг 15% ташкил этади, уларнинг 80% эса ривожланаётган мамлакатларда истиқомат қилади[2].
Ногиронликни ҳисобга олишнинг декларатив тамойили
Давлатлар орасидаги ногиронлик кўрсаткичларидаги катта фарқлар ногиронликни турлича ҳуқуқий таърифлари, халқаро даражадаги стандартлар ва методларга мувофиқ келишилган маълумот тўплаш тизими йўқлиги, ва маҳаллий контекстга хос қатор омиллар оқибатида вужудга келади. “Ўзбекистон Республикасида ногиронларнинг ижтимоий ҳимояси тўғрисида”ги Қонунда “ногирон инсон жисмоний, ақлий, руҳий ёки сенсор (сезги) нуқсонлари борлиги туфайли турмуш фаолияти чекланганлиги муносабати билан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ногирон деб топилган ҳамда ижтимоий ёрдамга ва ҳимояга муҳтож шахс”[3] дея таъриф берилади.
Агар сиз туғма ёки ҳаётингиз давомида орттирилган ногиронлик ҳолатига эга бўлсангиз, сиз Ўзбекистонда автоматик равишда ногирон сифатида рўйхатдан ўтмайсиз. Расман ногиронлик мақомига эга бўлишингиз учун тиббий-меҳнат эксперт комиссиялари аъзоларига (TMЭK) ногирон эканлигингизни тасдиқлаш мақсадида жуда мураккаб бюрократик жараёнлардан ўтиб, ҳужжатлар тўплашингиз зарур. Сизнинг танангиз фаолиятидаги чекловлар даражасига кўра, TMЭK вақтинча ёки доимий тарзда сизни учта тоифадан (I, II ва III) ногиронлик гуруҳларидан бирига рўйхатга олади. TMЭKнинг маъмурий рўйхатлари Ўзбекистонда ногиронликнинг тарқалиши бўйича статистика манбайи ҳисобланади. Аммо аҳолини рўйхатга олиш жараёнида, мамлакат миқёсидаги тадқиқотлар орқали ногиронлар ҳақида маълумот тўпланмайди.
Мисол учун, Буюк Британияда, жамоат транспортидан фойдаланишда имтиёзга эга бўлиш учун ёки турли хил ногиронлик нафақаларини олиш учун, сиз терапевт қабулида ногирон эканлигингизни рўйхатдан ўтказишингиз мумкин. Ногиронлик статистикаси эса ўз навбатида ногиронлик масалалари бўйича давлат идораси (Office for Disability Issues) томонидан олиб борилади. Ушбу идора ногиронлик бўйича нафақа тўловини олувчилар сони тўғрисидаги маъмурий маълумотларга таянибгина қолмай, балки асосан, ижтимоий сўровлар ва аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига асосланади.
Ногиронлик бўйича маълумотларни халқаро миқёсда тўғри таққослаш ва мувофиқлаштириш мақсадида, 2001 йилда БМТнинг Статистика Комиссиясида ногиронлик статистикаси бўйича Вашингтон гуруҳи ташкил этилди[4].Ушбу гуруҳ аҳолини рўйхатга олиш, миллий тадқиқотлар ва бошқа статистик маълумотларни йиғиш жараёнида фойдаланилиши мумкин бўлган олтита стандарт саволларни ишлаб чиққан.
2007 йилдан бошлаб ногиронлиги бор шахсларнинг Ўзбекистон аҳолиси таркибидаги улуши камайиб бормоқда. Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2015 йилда 31 миллион аҳолининг камида 1,89% ёки 586 мингдан зиёд фуқароларда ногиронлик ҳолати қайд этилган. 2016 йилдан буён расмий манбаларга кўра ногиронлик даражаси турли кўрсаткичлар орқали акс этмоқда. Шундай қилиб, Гендер статистикаси портали маълумотларига кўра, энг кам ногиронлиги бор инсонлар сони 2016 йилнинг охирида кузатилган ва 588,9 мингни ташкил қилган[5]. Ўзбекистон статистика қўмитасининг очиқ маълумотларига кўра[6], 2016 йилда ногиронларнинг сони бир миллион кишидан ошиқ ва аҳолининг 3,24% ташкил қилади. ЎзА ахборот агентлигининг хабар беришича, 2017 йил 1 январдан бошлаб 650 минг 284 киши ногиронлар рўйхатига киритилган ва уларнинг 84908 нафарини 16 ёшгача бўлган болалар ташкил қилади[7].
Сўнгги ўн йиллик давомида Ўзбекистондаги ногирон шахслар сонининг ўзгарувчан динамикаси, шунингдек, расмий статистик маълумотларнинг ўзаро мос келмаслиги, бир қатор мантиқий саволларни туғдирмоқда. Нима сабабдан рўйхатдан ўтган ногиронлиги бор шахслар сони саккиз йилдан буён мунтазам равишда камайиб келмоқда? Ўтган икки йил мобайнида ногиронлик ҳолатини исботлашга муваффақ бўлган шахслар сонининг кескин ўсишини қандай тушуниш керак? Турли ҳукумат манбалари тақдим этган маълумотларда сезиларли фарқни ҳисобга олган ҳолда “кескин ўзгариш” ҳақида мулоҳаза қилиш қанчалик тўғри?
Ижтимоий нафақаларни белгилаш учун ногиронлик бўйича маълумот тўплаш
Ўзбекистонда ногиронлик ҳолатини қайд этиш, рўйхатдан ўтказишнинг асосий сабаби бу ногиронлик ҳолати қайд этилган шахслар учун тўланадиган нафақа тўлови. Бугунги кунда болаликдан ногиронлик ҳолати тасдиқланган шахслар учун 360 460 сўм (40 АҚШ доллари) ойлик нафақа белгиланган. Ҳаёти давомида ногиронлик ҳолати қайд этилган шахслар учун меҳнат стажининг мавжудлиги ва қанча муддатни ташкил этишига кўра ногиронлик нафақаси асосий нафақа тўловига қўшимча сифатида қайта ҳисобланади. Бошқа томондан олиб қараганда, TMЭK ногиронликни қайд этиши учун асосий мезон – бу инсоннинг меҳнат қилиш қобилиятининг йўқлиги ёки йўқолгани сабабли ушбу нафақага лойиқ ёки лойиқ эмаслиги. Бошқача қилиб айтганда, Ўзбекистонда ногиронлиги қайд этилган шахсларнинг статистик ҳисоби фақатгина TMЭK ва Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси каби ваколатли давлат органлари томонидан белгиланадиган нафақа ва ижтимоий тўловларни маъмурий бошқариш учун юритилади.
2007-2017 йилларда ижтимоий нафақа оладиган ногиронларнинг сони ўртача 227 минг кишини ташкил қилди. 2011 йил 1 январдан бошлаб учинчи гуруҳ ногиронларига нафақа тўловларини бекор қилиш тўғрисидаги қонун кучга кирди[8], бу эса статистикада сезиларли даражада акс этмади. 2012 йилда энг кам кўрсаткич қайд этилди ва 206,5 минг кишига нафақа тўловлари белгиланди. Учинчи гуруҳ ногиронлари учун нафақаларнинг бекор қилиниши ва ижтимоий нафақа олаётган кишилар сонининг аста-секин камайишининг сабаби балки ривожланаётган Ўзбекистон бюджети учун ижтимоий имтиёзларнинг “оғирлиги” тушаётгани бўлиши ҳам мумкин. Давлат бюджетини иқтисод қилиш чора-тадбирлари ишлаб чиқилганда, ҳукумат нафақа тўловларини фақатгина TMЭKнинг қатъий мезонларига мос келадиган кишилар учун белгилаган бўлиши мумкин. Натижада, Ўзбекистондаги ижтимоий муҳофаза фақат тана функцияларнинг жиддий бузилишлари туфайли заиф қатламни ташкил қилувчи инсонлар билан чегараланиб қолмоқда.
Бундан ташқари, ногирон деб эътироф этилган барча ногиронларнинг сони акс этган маълумотларда ушбу йил давомида илк бор ногиронлиги қайд этилган шахсларнинг сони кўрсатиб ўтилмагани қизиқ факт. Мисол учун, 2016 йилда илк бора ногиронлиги қайд этилган шахслар сони 20,7 минг кишини ташкил этди. Шу билан бир вақтда, ногиронлиги аниқланган шахсларнинг умумий сони бир йил ичида 2015 йилга нисбатан 436,1 минг кишига кўпайди. Ушбу маълумотларга асосланиб, фақат қачонлардир ногиронлиги қайд этилган ва кейинчалик ногиронлик ҳолати бекор қилинган инсонлар, 2016 йилда учинчи гуруҳ мақомини қайта тиклаган бўлишлари мумкинлигини тахмин қилишимиз мумкин. Ушбу ногиронлик гуруҳига кирувчи инсонларга ижтимоий нафақалар тўланмайди. Эҳтимол, Ўзбекистонда ногирон шахслар сони кескин ошиши Шавкат Мирзиёевнинг ижтимоий ҳимоя қилиш соҳасидаги ислоҳотлар билан боғлиқдир. 2017 йилнинг 1 декабрида “Ногиронларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини тубдан яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди.
Ногиронлик тарқалишидаги гендер зиддиятлар
2007 йилдан 2015 йилгача Ўзбекистонда аёллар орасида ногиронлар сони камайди, ваҳоланки, аёллар орасида ногиронлар сонининг ошиш эҳтимоли эркакларникига қараганда анча юқори. Ногиронлик бўйича Умумжаҳон ногиронлик ҳисоботига кўра, ногиронлик кўпроқ аёллар ва қариялар орасида кўпроқ тарқалган. Хотин-қизлар узоқ умр кўради ва улар ногиронлик ҳолатига кўпроқ мойил бўлган қарияларнинг катта қисмини ташкил этади. 2016 йилда Ўзбекистонда кутилаётган умр узунлиги эркакларда 71,4 ёшни, аёлларда эса 76,2 ёшни ташкил этди. Бундан ташқари, агар аҳолининг ёши ва жинсига қараб ҳисоблайдиган бўлсак, 60 ёш ва ундан юқори ёшдаги аёллар умумий аҳоли сонининг деярли 4% ташкил қилади, айни пайтда эркаклар бу ёшда аҳолининг 3,24% ташкил қилишади.
Ўзбекистонда ногиронлиги бор аёллар сони 2007 йилда 408,9 минг кишидан 2015 йилда 246,2 минг кишигача камайди, кузатилган даврда ногиронлиги бор шахсларнинг умумий сони қарийб 400 минг кишига ортди. Ногиронлиги бор аёллар одатда жинсларига кўра ва ногирон эканликлари туфайли икки карра дискриминацияга дучор бўлишлари сабабли ўта заиф тоифага кирадилар. Ёш қизда ногиронлик ҳолати мавжудлиги, жамиятдаги ногиронлик ҳақидаги салбий стереотиплар туфайли, унинг шахсий келажагига ва ҳатто оиласининг бошқа аъзоларининг келажагига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу сабабли, кўп ҳолатларда ота-оналар ўз фарзандларининг, айниқса, қизларнинг ногиронлик ҳолатини яширишади ва TMЭKга ногиронлар гуруҳини рўйхатга олиш учун ўз вақтида мурожаат қилишмайди.
Ногиронлик тиббийлаштиришнинг статистикага таъсири
2016 йилда Ўзбекистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги Меҳнат ва аҳолини иш билан таъминлаш вазирлигига айлантирилди. Ногиронлиги бор шахсларга, шу жумладан уларга тиббий ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш вазифаси Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигига топширилди[9]. Бундан ташқари, 2010 йилдан бошлаб Меҳнат вазирлигининг вазифаларидан бир қисми бўлган ногиронлик ва ногиронлиги бўлган шахсларга моддий ёрдам кўрсатиш ҳамда ногиронликни аниқлаш масалалари Молия вазирлиги ҳузуридаги Пенсия жамғармасига ўтказилди. Ўз навбатида, бу қарор мамлакатда ногиронлиги бор шахслар сонининг тўғри ҳисобланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин, чунки Соғлиқни сақлаш вазирлиги ногиронликни “тиббийлаштириш[10]”да давом этади ва Пенсия жамғармаси ва TMЭK ногиронлик нафақаларига лаёқатли бўлганлар сонини чеклашга интилади.
Ўзбекистонда ногиронликни “тиббийлаштириш” олиб борилаётгани тасдиғи сифатида, Ўзбекистонда 2016 йилда илк бора ногирон деб тан олинган аёллар ва эркаклар ўртасидаги ногиронлик сабаблари ҳақида берилган маълумотни келтиришимиз мумкин[11]. Қон айланиш тизимининг касалликлари эркаклар орасида ногиронликнинг асосий сабабидир, аёллар учун бу хатарли безгаклардир. Юрак-қон томир ва онкологик касалликлар даволаниши мумкин, ногиронларни реабилитация қилиш ва уларни соғлом инсон тоифасига ўтказиш мумкин. Натижада, ногиронлик даражаси 2-3 фоизни ташкил этиши нафақат ижобий натижа, балки самарали соғлиқни сақлаш ва тўғри тиббий реабилитация сиёсати деб намойиш этилиши мумкин. Аслида, ҳаммаси биз ўйлагандек оддий эмас.
Ногиронлик нафақат тиббий муаммо, балки биринчи навбатда ижтимоий муаммо деб ҳисобланади. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясида “ногиронлик – тана функциялари бузилган инсонлар ҳамда муносабат ва инфратузилма билан боғлиқ тўсиқлар орасидаги ўзаро алоқа натижасида вужудга келадиган ҳолат” деб таъкидланади. Биз бор эътиборимизни фақат инсон танасининг нуқсонларига ва ушбу нуқсонларни даволашга қаратишимиз керак эмас. Ахир, кўриш, эшитиш ёки юриш қобилиятини бошқа тиклай олмайдиган одамлар ҳам бор. Бизнинг диққатимиз ва саъй-ҳаракатларимиз ногиронлик ҳолатини ўз вақтида аниқлаш ва ногиронлиги бор шахсларнинг жамиятда фаол бўлишларида қаршилик қилаётган тўсиқлар билан курашиш лозим.
Ногиронлик ҳолатини қайд эта олмаган инсонлар қандай қилиб ушбу рўйхатга киришлари мумкин?
Ўзбекистонда сўнгги ўн йил мобайнида ногиронлик кўрсаткичларини таҳлил қилиш давомида ногиронлик бўйича расмий статистика ҳисоб-китоби қанчалар ишонарли ва аҳолини етарли даражада қамраб олаяптими ёки йўқ? Ушбу саволлар очиқлигича қолмоқда. Сўнгги икки йилда ногирон шахслар сонидаги “кескин ўсиш” расман ногиронлиги қайд этилмаган шахслар миллий статистика ҳисоботидан “тушиб” қолаётганлиги ва ижтимоий ҳимоя учун масъул бўлган мансабдор шахслар ва идоралар улар ҳақида тўлиқ хабар топа олмаётганлигидан ёки хабар топишни истамаётганидан дарак беради.
Биринчидан, ногиронликни рўйхатга олишнинг энг асосий тамойили ногирон шахснинг аризаси орқали расмийлаштирилиши ва бюрократик жараёнларнинг мураккаблиги Ўзбекистонда ногиронлиги бўлган барча шахсларни рўйхатга олиш учун қийинчиликлар туғдиради ва натижада кўпчилик ҳисоботдан “тушиб” қолади. Бунга йўл қўймаслик учун, ногиронликни шахснинг аризаси орқали эмас, балки аҳолини кенг миқёсда рўйхатга олиш жараёнида амалга ошириладиган сўровларга махсус саволлар киритилиши орқали ногирон шахслар рўйхати тузилишини йўлга қўйиш лозим. Сўнгги марта аҳолини рўйхатга олиш деярли 30 йил олдин амалга оширилган ва 2017 йил охирида Ўзбекистон Давлат статистика қўмитаси раиси аҳолини рўйхатга олиш жараёни 2020 йилда бошланиши мумкинлигини айтган эди[12]. Ўтказилиши назарда тутилаётган аҳолини рўйхатга олиш жараёнида ногиронлик статистикаси бўйича Вашингтон гуруҳи томонидан тавсия этилган ногиронлик мавзусига оид саволлари ҳам сўровномага киритилиши жуда муҳим.
Иккинчидан, агар маълумотлар фақат соғлиқни сақлаш имкониятлари чекланган кишилар учун нафақа тўлашни амалга ошириш учун тўпланган бўлса, ногиронликнинг тарқалиш даражасини сезиларли даражада камлигини ҳисобга олиш эҳтимоли юқори. Ногиронлик ҳолатини текшириш мураккаб жараёнига боғлиқ бўлган “бош оғриқ”, пенсия ва ижтимоий нафақаларнинг оз миқдорда эканлиги ногирон кишининг расмий мақомини олиш учун ҳаракатларини сустлаштирувчи омил бўлиб хизмат қилиши мумкин. Бундан ташқари, ногиронлик муаммоси билан боғлиқ маданий стереотиплар мавжудлиги TMЭKга бориб ўзлари ёки фарзандлари учун ногирон “тамғасини” олишдан олдин бир фикрлаб кўришга ундайди.
Маҳаллий ҳокимият органлари ногиронларни қўллаб-қувватлаш учун самарали ижтимоий сиёсатни ишлаб чиқиши ва амалга ошириши учун тегишли ногиронлик статистикасини тўплаш муҳимдир. Ногиронларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволини аниқлаш ва уларнинг кундалик ҳаётида дуч келадиган тўсиқларни бартараф этиш учун статистика маълумотлари тўпланиши керак. Шунинг учун ногиронликни расмийлаштириш ва давлат томонидан кафолатланган ижтимоий нафақаларни олиш ногиронлар учун қўшимча тўсиқ туғдирмаслиги керак.
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, кейинчалик ногиронликни “тиббийлаштириш”ни олдини олиш ва ногиронлик ҳолати касалликка тенглаштирилишига йўл қўймаслик учун Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясини ратификация қилиш зарур. Ушбу Конвенция ногиронлик ижтимоий муаммо эканлигини назарда тутади ва Конвенцияни қабул қилган давлатлардан статистик ва тадқиқот маълумотларини тўплашни талаб қилади[13]. Афсуски, Конвенция Ўзбекистон томонидан 2009 йилда имзоланганлигига қарамасдан, ҳалигача ратификация қилинмаган.
Дилмурод Юсупов — CABAR.asia Аналитик мактаби иштирокчиси
Фойдаланилган манбалар:
[1] Жаҳон банки маълумотлари: https://data.worldbank.org/?locations=UZ-XN
[2] Ногиронлик ҳақидаги Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳисоботи, 2011.
[3] Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил 18 ноябрдаги 422-XII-сонли «Ўзбекистон Республикасида ногиронларни ижтимоий муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонуни, 3-модда.
[4] http://www.washingtongroup-disability.com/
[5] Пенcия ва ижтимоий нафақа оладиган ногиронлар сони, Ўзбекистоннинг гендер статистикаси, Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси: https://gender.stat.uz/ru/osnovnye-pokazateli/sotsialnaya-zashchita/invalidy/169-chislennost-invalidov-sostoyashchikh-na-uchete-v-organakh-sotsialnoj-zashchity-naseleniya-1-ru
[6] Пенcия ва ижтимоий нафақа олувчи ногиронлар сони, Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси: https://stat.uz/ru/158-otkrytye-dannye/2263-chislennost-invalidov-poluchayushchikh-pensii-i-sotsialnye-posobiya
[7] http://www.uza.uz/ru/documents/o-merakh-po-dalneyshemu-sovershenstvovaniyu-sistemy-gosudars-01-08-2017?m=y&ELEMENT_CODE=o-merakh-po-dalneyshemu-sovershenstvovaniyu-sistemy-gosudars-01-08-2017&SECTION_CODE=documents
[8] Ўзбекистон Республикасининг 2010 йил 22 декабрдаги «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида» ги Қонунига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни, РР-272, 1-модда, 5-модда.
[9] https://www.gazeta.uz/ru/2016/02/23/mehnat/
[10] Ногиронликни фақат тиббий ҳолатга ва тиббий муаммога тааллуқли деб фақат Соғлиқни сақлаш вазирлиги ваколати доирасига йўналтириш.
[11] Ногиронлиги сабабли биринчи марта ногирон деб тан олинган аёллар ва эркаклар сони: https://gender.stat.uz/ru/osnovnye-pokazateli/sotsialnaya-zashchita/invalidy/644-chislennost-zhenshchin-i-muzhchin-vpervye-priznannykh-invalidami-po-prichinam-invalidnosti
[12] https://www.gazeta.uz/ru/2017/12/14/population/
[13] БМТнинг ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси, 2006 й., 31-модда. «Статистика ва маълумотлар йиғиш».
Ушбу материал Норвегия Ташқи ишлар вазирлигининг молиявий кўмагида амалга оширилаётган «Giving Voice, Driving Change — from the Borderland to the Steppes Project» лойиҳаси доирасида тайёрланди. Мақолада билдирилган фикрлар таҳририят кенгашининг ёки ҳамкорлар позициясини акс эттирмайди.
Маъмулан дари ин бозор фақат рӯзҳои панҷшанбе боз аст ва мардуми Тоҷикистону Қирғизистон ба далели ҷойгиршавии муносиби ҷуғрофиёии он барои хариду фурӯш ба ин макон меоянд. (далее…)
Кыргызстандын Баткен районунун «Кара бак» базары Тажикстан менен чек арада жайгашкан. Бул жерде жумасына бир күн гана (бейшемби күн) базар деп белгиленген. (далее…)
Таҳқиқоти журналистии мо маълум кард, ки «шароити иқтисодӣ, камбудии маблағ ва муҳоҷирати меҳнатӣ» аз омилҳои асосии ифротӣ шудани бархе аз сокинони Исфара мебошад.Судшавандаҳо гуфтанд, ки дар ватан озодии диниашон маҳдуд мешуд. (далее…)
«Билим берүү системасындагы кризис өзгөчө орто мектептердеги билим берүү системасында ачык көрүнүүдө. Орто мектептердеги билим берүү бекер жана баарына бирдей болуп эсептелгени менен иш жүзүндө андай эмес. Анткени, алыскы, обочолонгон райондордо окушкан мектеп окуучулары эмгек мигранттарынын жана эч кандай адистиги жок кара жумушчулардын катарын толуктоого аргасыз болушууда.
Билим алууга болгон мүмкүнчүлүктөрдү баарына бирдей тең кылуу үчүн эмнелерди жасоо керек, жана анын жоопкерчилиги кимде?» , — деп эксперт Анастасия Валеева атайын CABAR.asia үчүн жазган макаласында белгилейт.
Русский English
Билим берүү жакырчылыктан чыгаруунун бирден бир жолу катары иштеши керек
Кыргызстандагы жакырчылыкты балдардын жүзүнөн даана көрсө болот. Статистикалык көрсөткүчтөр боюнча ар бир төртүнчү кыргызстандык, ал эми балдар арасында ар бир үчүнчү бала жакырчылык чегинде жашашышат. Ошону менен катар айыл жерлеринде жакырчылык шаарга караганда бир топ курч. Демек жакырчылыктын классикалык көрүнүшү — айыл жериндеги көп балалуу үй-бүлө болуп калууда. Эми ушул жакырчылык тукумдан тукумга мурасталбашы үчүн эмне кылуу керек?
http://datawrapper.dwcdn.net/DkZro/1/
Да ушул билим берүү жакырчылыкты кыскартууга жана экономикалык өсүшкө көмөк көрсөткөн бир ден бир фактор болуп эсептелет. Ошондуктан көпчүлүк мамлекеттерде жалпыга милдеттүү бекер билим берүү системасын колдонулат, Кыргызстанда – бул орто мектептерде билим берүү, башкача айтканда – 9 класс. Ошентип билим берүү мамлекет үчүн жөн гана «кооздук» эмес, ал келечектеги потенциялдуу жарандар үчүн жасалган инвестиция.
Билим алуу укугу баарына бирдей болгондугуна карабастан, Кыргызстандын түрдүү аймактарында билим берүүнүн сапаты бири биринен кескин айырмаланып турат. Кыргызстанда мектепти бүтүргөн балдардын билим деңгээлин жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгы аркылуу байкоого болот.
Жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгы билим берүүнүн деңгээлин көрсөтөт
Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги 2018-жылдын 14-июнунда жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгы боюнча гранттык орундарга талапкер мектеп бүтүрүучүлөрүнүн тизмесин жарыялаган[1]. 59 адамдан 43 бүтүрүүчү борбор шаардагы мектептин бүтүрүүчүлөрү болушкан. Эмне үчүн мындай чоң айырмачылык болду?
Тилекке каршы бул көрсөткүч, биринчиден, негизинен экзамен тапшырууга баары эле милдеттүү эмес, аны жогорку окуу жайына тапшырууну каалаган бүтүрүүчүлөр гана тапшырышат. Ушул өңүттөн алганда, Бишкекте дээрлик ар бир бүтүрүүчү жогорку окуу жайына кирүүнү кааласа, ал эми аймактарда жарымы гана каалашат дегенди түшүндүрөт ( Баткенде 75%, Жалал-Абад жана Ош облустарында – 60% га жакын бүтүрүүчулөр жалпы республикалык тест тапшырышкан).
Экинчиден, жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгы менен окутуунун жүрүшүн оңдоого болбойт, муну менен тенденцияны гана байкап турууга болот. Ага карабай, тесттин түзүүчүлөрү «тестирлөө окуучулардын билимин өлчөөдө өзүн-өзү актады, ЖОЖдорго абутуренттерди тандоодо алардын билим деңгээлин туура баалоого негиз болуп бере алат»[2] дешет. Ошого карабастан, тести мектептердин иштөө сапатын баалоого колдонсо болбой тургандыгын моюнга алышат[3]. Тест окуучунун ЖОЖдорго тапшыруудагы жана окуусундагы жеке жөндөмүн гана текшерет.
Муну менен Билим берүүнү жана окутуу методикасын баалоо борборунун кызматкерлери жана башка эксперттер окутуунун деңгээли мектептерге жана алардын жайгашуусуна карата бирдей эмес экендигин билдиришет. Айыл жерлеринде жайгашкан мектептерде жогорку тажрыйбадагы мугалимдер жетишпейт, окуу куралдары жана окуу материалдары жетишпейт. Техникалык каражаттар жана массалык маалымат каражаттарын колдонууга баарынын эле бирдей мүмкүнчүлүгү жок. Ушунун баары жогорку окуу жайларына кирүүнү каалаган мектеп бүтүрүүчүлөрү ар кандай шартта экендигин айтууга негиз берет.
«Жалпы тестирлөөнү киргизүү дал ушул көйгөйдү чечүүгө негиз болду, жашоонун бирдей эмес шарттарында шаардык жана айылдык мектептердин бүтүрүүчүлөрүнүн жогорку окуу жайларынан билим алуусуна «таза, ачык, көз карандысыз тестирлөөнүн негизинде гана бирдей шарт түзүү негизги милдет болгон», дешет тесттин түзүүчүлөрү.
Бирдей мүмкүнчүлүк, бирдей эмес сапат
Жогоруда айтылган факторлорду эске алганда, жалпысынан аймактардагы мектептерден келген окуучулар өздөрүнүн Бишкектеги теңтуштарына караганда тестти бир топ начар жазышаарын моюнга албай кое албайбыз. Ошентип, Бишкекте экзаменге орточо бал 132,5, Ош облустунда – 108,4 балл, (босого балл — 110) болгон. Жалпысынан алганда, эн кедей региондордо — Нарын, Жалал-Абад, Баткен облустарында тесттин баллы орточодон төмөн. Бул Жалпы республикалык тестирлөөну тапшыра албай калгандар 2018-жылы жалпы тест тапшыргандардын 43% түздү дегенди билдирет, башкача айтканда, аймактагы мектептер бир топ артта калып жаткандыгынын кабар берет. Ушуга карабастан Билим берүү жана илим министрлиги аймактар боюнча орточо балдын жогорулаганын айтып отчет беришүүдө[4]. Тестирлөөдөн өткөн бүтүрүүчүлөрдүн санынын бир топ өсүүсү Бишкек жана Ош шаарларынын эсебинен болгон.
Изилдөөлөр көрсөткөндөй аймактагы мектептердин окуучулары көбүнчө жалпы тестирлөөдөн өтпөй калышкандыктан, ЖОЖдорго тапшыра алышпайт жана алар эмгек мигранттарынын катарын толуктоого, болгондо да адистиги жок эмгек күчүн түзүүгө мажбур болушууда. Ушунун баары кедейликти, социалдык алсыз катмарды, теңсиздикти пайда кылууда.
Кырдаалды жөнгө салуу үчүн мамлекет республикадагы мектептердин ишмердүүлүгүнө ар тараптуу баа берип, андан соң конкреттүү критерийлердин негизинде сунуштар топтомун иштеп чыгуусу зарыл. Мындай иш-чараларды ишке ашырууда сөзсүз түрдө биринчи кезекте мугалимдердин иш тажрыйбасын, мектептердин окуу куралдары менен камсыз болуу деңгээлин, мектеп окуучуларынын билим деңгээлин аныктоо ыкмаларын эске алуу зарыл. Экинчи жагынан бүгүнкү күндөгү билим берүүнүн сапатына баа берүүчү индикаторлор өлкөбүздөгү жалпы билим берүү системасын жакшыртуу боюнча сунуштар топтомун иштеп чыгууга мүмкүндүк бербей жаткандыгын да белгилөөгө болот.
Кантип билим берүүдө теңсиздик жаралат
Милдеттүү түрдө берилүүчү орто билим берүү системасында окуучулардын сабакка катышпоосунун деңгээли өтө жогорулугун байкоого болот. Эркек балдардын көпчүлүгү кайсыл бир жумушка орношуп сабакка катыша албай калышса, кыз балдардын сабакка катышпоосу алардын эрте турмушка чыгуусу менен байланыштуу болот. Жалпылап айтканда сабакка катышпай калуунун башкы себеби жакырчылыкка барып такалат. Жашоо шарттын оорлугунан улам жумушка орношуп, окууну таштоо зарылчылыгы жаралат.
http://datawrapper.dwcdn.net/RCtnE/1/
Кыргызстандын өкмөтү мамлекеттик бюджеттин төрттөн бир бөлүгүнөн да көбүрөөк билим берүүгө жумшайт. Бир жагынан караганда, мунун өзү билим берүүгө өзгөчө мамиле бар экендигинен кабар берет. Анткени, мындай көрсөткүч Тажикстандан башка айрым коңшу өлкөлөргө караганда жогору экендигин байкоого болот. Ошол эле мезгилде учурда билим берүүгө болгон чыгымдын өлчөмүн көбөйтүү оор маселе. Учурда мамлекеттин экономикалык абалын эске алганда да билим берүүгө болгон каражаттын өлчөмүн көбөйтүү дээрлик мүмкүн эмес. Андыктан бул тармакты өнүктүрүү үчүн сөзсүз түрдө жеке тараптардын жана эл аралык уюмдардын каржылык колдоосун алуу зарыл.
Жыйынтык
Кыргызстандагы орто билим берүү системасы кризисте жана ал сапаттуу реформага муктаж. Жалпы республикалык тестирлөөнүнүн жыйынтыгы учурда республика боюнча билим алууда олуттуу теңсиздик бар экендигин байкалды. Жашоо деңгээли төмөн аймактарда билим берүүнүн деңгээли начар экендигин көрүүгө болот. Ошол эле мезгилде милдеттүү орто билим берүү системасында жакырчылыктан улам сабакка катышпоонун деңгээли жогору экендиги аныкталды. Мына ушундан улам биринчи кезекте Кыргызстанда орто билим берүү системасын толук реформалоо учурдун башкы талабы.
Көйгөйдү чечүү үчүн:
- Кыргызстандагы баардык мектептердин абалына ар тараптуу баа берүү зарыл. Мугалимдердин адистигин, ар бир класстагы балдардын санын кылдаттык менен эске алуу менен абалды жакшыртуу максатында зарыл болгон сунуштар топтомун иштеп чыгуу керек. Ал үчүн орто билим берүү тармагын жакшыртуу боюнча мамлекет тарабынан бекитилген стратегиялык планды иштеп чыгып кабыл алуу талап кылынат.
- Мамлекеттик жана жеке тармактардын ортосундагы өнөктөштүктү өнүктүрүү үчүн укуктук негиздерди жакшыртуу зарыл.
- Билим берүүгө жеке тараптардын инвестициясын тартып, жакырчылыктан мектепке барбай калган үй-бүлөөлөргө жардам берүү зарыл.
- Аймактардагы айылдардын орто мектептериндеги билим берүүнү жакшыртууга көңүл буруу. Мугалимдердин билим деңгээлин жашыртып, зарыл болгон окуу куралдарын сатып алуу.
- Атайын окуу куралдары менен балдарды жалпы республикалык тестирлөөгө даярдоо. Мындай окуу куралдарын аймактардагы айыл мектептерине бекер таратып берүүнүн жолдорун табуу.
Анастасия Валеева — «CABAR.asia»нын эксперттик аналитиктер жайкы мектебинин бүтүрүүчүсү.
[1] http://edu.gov.kg/ru/news/ministerstvo-obrazovaniya-i-nauki-opublikovalo-spisok-shkolnikov-kotorye-pretenduyut-na-grantovye-mesta-v-vuzy-strany/
[2] http://testing.kg/ru/ort-test/o-teste.html
[3] http://testing.kg/ru/ort-test/o-teste.html
[4] http://edu.gov.kg/ru/news/mon-znachitelno-uvelichilos-srednee-kolichestvo-nabrannyh-na-ort-ballov-po-regionam/
Бул макала Норвегия Тышкы иштер министрлиги каржылаган «Giving Voice, Driving Change — from the Borderland to the Steppes Project» алкагында даярдалды.
Соли 2018 дар Тоҷикистон “Соли руши сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ” эълон шуда, танҳо дар нӯҳ моҳи соли равон ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 4980 нафар сайёҳони хориҷӣ ворид шуданд. Ин дар ҳолест, ки , солҳои қаблӣ расман на зиёда аз 2000 нафар сайёҳ барои тамошои ёдгориҳои таърихии вилоят ташриф овардаанд. Тибқи маълумоти шуъбаи рушди сайёҳии Мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатии вилоят дар нӯҳ моҳи солӣ ҷорӣ аз ҳисоби риштаи сайёҳӣ ба буҷаи вилоят 5 миллиону 651 383 сомонӣ маблағ ворид шудааст. (далее…)
«Дар солҳои ахир фаъолияти мухолифини тоҷик дар хориҷа ба таври чашмгире афзоиш ёфтааст. Ин раванд бахусус пас аз муҳоҷирати бахши қобили таваҷҷуҳе аз сиёсатмадорони мунтақид ба Аврупо возеҳтар ба назар мерасад. Бо ин ки ин гурӯҳҳо хеле фаъоланд, имкиноти маҳдуде барои расидан ба аҳдофашон дар даст доранд.» — таъкид мекунад Хурсанд Хуррамов, коршиноси масоили сиёсӣ, дар мақолаи худ, ки барои сойти таҳлилии CABAR.asia нивиштааст. (далее…)