IWPR және «ҰХДБИ» қоғамдық қоры Еуропалық Одақтың қаржылай қолдауымен жүзеге асырылған «Азаматтық қоғам Қазақстан үшін» жобасын аяқтап, үш жылдық жұмыстың қорытындысын шығарды.
2026 жылғы 24-25 қыркүйекте Алматыда CS4K жобасының «Мән-мағынаға қайта үңілетін уақыт» қорытынды конференциясы өтті. Қатысушылар жоба нәтижелерін талқылап, қазіргі сын-қатерлер жағдайында Қазақстанның азаматтық қоғамы қалай дамуы керектігін сөз етті.
Конференция жай ғана қорытынды іс-шара болған жоқ. Ол азаматтық жұмысқа мағына қайтару, өзара қолдау, ынтымақтастық және бірлескен шешімдер іздеу туралы ашық диалогқа арналған алаң болды. Оған мемлекеттік органдардың, азаматтық қоғам ұйымдарының өкілдері, халықаралық серіктестер, донорлар, сарапшылар, бұқаралық ақпарат құралдары мен белсенділер қатысты. Кездесудің басты идеясы: азаматтық кеңістік тарылып жатса да, кәсібилік, серіктестік, ынтымақтастық және диалог арқасында нақты өзгерістер мүмкін.
1-күн: өзгеріс тарихтары және пікірталастар
Бірінші күні, 24 қыркүйекте, ашылу рәсімінен кейін азаматтық қоғам бүгінде жұмыс істеп отырған жағдай туралы әңгіме өрбіді. Одан кейін қатысушылар «өзгеріс тарихтарымен» танысты: жоба аясында қолдау тапқан он жергілікті адвокациялық бастама бестен екі блокта таныстырылды. Содан соң барлық он бастама бойынша ортақ пікірталас өтті.
Таныстырылған бастамалардың негізгі нәтижелері:
- «Диабетиктердің ата-аналар комитеті» ҚҚ: ересектерге арналған инсулин помпалары. Команда 465 емделушінің деректеріне, 20 дәрігердің пікіріне және 21 халықаралық зерттеуге шолуға сүйенді. 2026 жылғы 25 мамырда № 57 бұйрыққа қол қойылды, ол 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енеді.
- Erkindik Qanaty: ҮЕҰ-ның дербес деректерін қорғау. Алғашқы жүйелі зерттеу 17 өңірдегі 111 ұйымды қамтыды. Зерттеу ұйымдардың тек 39,6%-ында деректерді қорғаудың ішкі саясаты бар екенін, ал жауапты тұлғаны 27,9%-ы ғана тағайындағанын көрсетті. Екі тілде ұсынымдар әзірленіп, бейінді министрлікпен диалог басталды.
- Just Support: балаларды буллинг пен зорлық-зомбылықтан қорғау. Ұйымның ұсыныстары «Қазақстан балалары» 2026-2030 жылдарға арналған ұлттық жоспарында көрініс тапты, ал 2026 жылғы маусымда Just Support министрлік жанындағы ҮЕҰ-ның тұрақты сараптамалық тобының құрамына енді.
- «Бастаманы қолдау» ҚҚ: ауыл әйелдерінің денсаулық сақтауға қолжетімділігі. Зерттеуге 582 респондент қатысып, 27 сұхбат алынды. 24 ұсыныстың 10-ы іске асырылды немесе орындалу үстінде: ауыл амбулаториясы жөндеуден өтті, мамандардың жұмыс кестесі кеңейтілді, қабылдау туралы жалған жазбалардың алдын алу үшін бейнебақылау енгізілді.
- Павлодар облысының Азаматтық альянсы: жайылымдарды басқару. 531 үй шаруашылығын зерттеу және 11 ұсыным нәтижесінде жоспар жарияланып, үйлестіру және бақылау органы айқындалды.
- «Мейірім» ҚБ: еңбек саласындағы харассмент. Сауалнамаға 155 респондент қатысты, олардың 64%-ы жұмыс орнында харассментті сезінетінін айтты, 44 оқиға жиналды. Еңбек министрлігі Еңбек кодексіне өзгерістер жобасына «жыныстық қудалау» ұғымы енгізілгенін хабарлады.
- «Мой Дом» ҚБ: әйелдердің бостандықтан айырылғаннан кейінгі реинтеграциясы. Жүз әйелді қамтыған зерттеу нәтижесінде мемлекеттік емес «бір терезе» қызметінің моделі әзірленді. 22 әйел кешенді көмек алды, олардың 18-і уақытша тұрғын үймен қамтамасыз етілді.
- «Қорған-М» РҚБ: төтенше жағдайларға инклюзивті дайындық. 430-дан астам адам қатысқан сауалнама 70%-дан астамы эвакуация кезінде қиындық көргенін, ал 34%-ы өз бетінше эвакуациялана алмайтынын көрсетті. Ұлттық ТЖМ есепті бөлімшелерге таратты, жергілікті шаралар қабылданып, оқытуға сұраныс түсті.
- «Дәріс-2016» ҚБ: мигрант балалардың білім алуы. Шешілген жиырмадан астам жағдай негізінде 25 ұсыным әзірленді. 2026 жылғы 29 қаңтардағы № 56 Үкімет қаулысымен «Қазақстан балалары» тұжырымдамасына мигрант балаларға арналған жеке бөлім енгізілді.
- Mama Pro: мүгедектігі бар балалардың ата-аналарына психологиялық көмек. Сауалнамаға 1 119 адам қатысты: 73%-ы тұрақты мазасыздықпен өмір сүреді, ал мемлекеттік психологиялық көмекті небәрі 5,7%-ы пайдаланған. Үш министрліктен жауап алынды, 2026 жылдың күзінде он анаға арналған пилоттық жоба басталады.
Ең күшті кейстерді ортақ тәсіл біріктіреді: мәселе нақты адамның немесе қауымдастықтың тәжірибесі арқылы тұжырымдалады, деректермен нығайтылады және нақты нормативтік, бюджеттік немесе әкімшілік тетікке айналады. Жұмысқа пайда алушылар, мамандар және орындауға жауапты органдар тартылды, ал нәтиже құжатпен, жауапкершілікпен немесе жұмыс істеп тұрған қызметпен бекітілді.
Қолдау тапқан он жобаның материалдарымен және мазмұнымен сілтеме арқылы танысуға болады.
Күннің екінші жартысында қатысушылар World Café форматында жұмыс істеді. Үстелдерде мына тақырыптар талқыланды:
- күнделікті өмірдегі адам құқықтары және өзгерістерді адамдарға жақындату жолдары;
- тарылып бара жатқан кеңістік және ҮЕҰ-ның әрекет ету еркіндігі мен тұрақтылығын сақтау тәсілдері;
- жергілікті адвокация және өңірлерде шынымен нәтиже беретін тәсілдер;
- белсенділердің қауіпсіздігі мен оларды қолдау, олар тәуекелдермен жалғыз қалмауы үшін;
- ҮЕҰ-ға деген сенім және қоғаммен түсінікті тілде сөйлесу;
- қаржылық тұрақтылық және грантқа тәуелділіктен шығу;
- мемлекет пен ҮЕҰ серіктестігі: қай жерде мүмкін, қай жерде имитация басталады;
- бизнес пен ҮЕҰ серіктестігі;
- 3-5 жылдан кейінгі азаматтық қоғамның бейнесі: нені сақтау, нені өзгерту және бірге нені құру керек.
Кешке live podcast форматындағы сараптамалық қонақ бөлмесі өтті, бірінші күн жабылды, одан кейін ортақ кешкі ас пен нетворкинг болды.
Спикерлер
Конференцияда Руслан Закиев («Диабеттік ата-аналар комитеті» ДиаРКом қоғамдық қорының директоры), Светлана Богатырева (Just Support жеке қорының атқарушы директоры), Ирина Жданова («Халыққа әлеуметтік көмек көрсету және дамыту орталығы «Менің үйім» ҚБ төрайымы), Сергей Гуляев («Десента» қорының директоры), Мадина Тулепова («Бастамаларды қолдау» ҚБ төрайымы), Денис Дживага (Қазақстан халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросының директоры), Ирина Медникова (Қазақстан жастар ақпарат қызметінің бас директоры), Айжан Альжанова («Мама Про» ҚҚ президенті), Гүлмира Біржанова («Media Qoldau» құқықтық қызметінің жетекшісі, Құқықтық медиа-орталық) және Светлана Могилюк («Павлодар облысының Азаматтық альянсы» ЗТБ төрайымы) сөз сөйледі.
2-күн: нәтижелер және жоба қатысушыларының еңбегін мойындау рәсімі
Екінші күні, 25 қыркүйекте, World Café нәтижелерін таныстыру және талқылаумен басталды. Одан кейін жоба қатысушыларының еңбегін мойындау рәсімі өтті. Конференция жабылу сөзімен және ортақ түскі аспен аяқталды.
Конференция талдаудың үш деңгейін біріктірді: нақты өзгеріс тарихтарын, азаматтық қоғам жағдайының ұжымдық диагностикасын және құндылықтар мен тұрақтылық туралы сараптамалық рефлексияны. Мұндай құрылым «не нәтиже берді» деген сұрақтан «неге нәтиже берді» деген сұраққа, содан әрі қарай «нәтиже қайталану үшін қандай инфрақұрылым қажет» деген сұраққа көшуге мүмкіндік берді.
Конференция қатысушылары өздері де іс-шараны жоғары бағалады:
«Конференция жоғары деңгейде, шығармашылық және интерактивті өтті».
— конференцияға қатысушы«Осы іс-шараға қатысқаным маған өте ұнады, көптеген сұрағыма жауап алдым. Мұндай іс-шаралар тұрақты өтіп тұрса екен деймін».
— конференцияға қатысушыБұл жарияланым Еуропалық Одақтың қаржыландырады. Оның мазмұнына тек IWPR жауапты және Еуропалық Одақтың көзқарасын міндетті түрде білдірмейді.